Jak dobrać PKD do analizy sektora i nie zgubić definicji rynku

PKD i rynek właściwy – dwa różne narzędzia, jeden cel analizy

Polska Klasyfikacja Działalności (PKD) 2025 została ustanowiona rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (Dz. U. poz. 1936). Klasyfikacje i nomenklatury standardowe opracowuje Prezes GUS. Służą one do określenia przebiegu i opisu procesów gospodarczych i społecznych.

Kod PKD opisuje więc, czym przedsiębiorca się zajmuje, a nie na jakim rynku konkuruje.

Rynek właściwy należy do prawa konkurencji. Jego zdefiniowanie polega na określeniu zakresu stosowania reguł konkurencji wobec praktyk ograniczających konkurencję i nadużyć pozycji dominującej (EUR-Lex).

Wyznaczenie rynku służy do badania istnienia pozycji dominującej i jej ewentualnego nadużywania oraz do ustalania uczestników rynku. Dobór kodu PKD porządkuje opis działalności, natomiast zakres rynku – produktowy i geograficzny – trzeba ustalić odrębnie. Od tego zależy, kogo w analizie w ogóle uwzględniasz.

PKD a rynek właściwy – dwa różne narzędzia

Jak czytać PKD 2025: poziomy, wyjaśnienia i klucze przejścia

Struktura PKD 2025 zaczyna się od sekcji oznaczonych literami. W ich obrębie występują działy oznaczone numerami dwucyfrowymi. Przykłady z wykazu: A – rolnictwo, leśnictwo i rybactwo (działy 01, 02, 03), B – górnictwo i wydobywanie (05–09), C – przetwórstwo przemysłowe (10–33).

D – wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i powietrze do układów klimatyzacyjnych (35), E – dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją (36–39), F – budownictwo. Poniżej działu schodzi się do niższych grupowań (grup, klas i podklas). Dzięki temu ten sam obszar gospodarki można opisać na różnym poziomie szczegółowości.

Według GUS PKD 2025 zawiera zasady metodyczne, strukturę (wykaz grupowań) klasyfikacji, wyjaśnienia do poszczególnych grupowań oraz klucze przejścia. Dla analityka najważniejsze są dwa ostatnie elementy: wyjaśnienia rozstrzygają, jakie czynności wchodzą do danego grupowania, a jakie są z niego wyłączone i przypisane gdzie indziej. Klucze przejścia pozwalają przenieść działalność zapisaną wcześniej w innej klasyfikacji na aktualne kody, co jest niezbędne, gdy pracujesz na danych historycznych.

Sama nazwa grupowania nie rozstrzyga o przypisaniu. Jeśli opisujesz np. sprzedaż i naprawę tego samego towaru, wyjaśnienia wskażą, czy mieszczą się one w jednym grupowaniu, czy w dwóch różnych działach – dopiero lektura wyjaśnień daje odpowiedź. Wyszukiwarka klasyfikacji jest dostępna w serwisie klasyfikacje.stat.gov.pl, gdzie publikowane są struktura i opisy grupowań PKD 2025.

Od opisu sektora do właściwego kodu PKD

Kolejność postępowania zaczyna się od opisu czynności, a nie od nazwy branży. Wypisz po kolei, jakie usługi świadczysz, jakie towary sprzedajesz lub produkujesz. Podziel je na czynności wykonywane własnym zespołem, zlecane oraz wykonywane wyłącznie na rzecz konkretnego typu klienta. Ten opis jest podstawą wyszukiwania, ponieważ PKD klasyfikuje działalności, a nie segmenty rynkowe.

Następnie przeszukaj klasyfikację po słowach kluczowych opisujących czynność, a nie po nazwie sektora. Powtórz szukanie kilkoma wariantami słownictwa (np. synonimami czasownika opisującego czynność). Dla każdego trafienia przeczytaj wyjaśnienia do grupowania i sprawdź dwie rzeczy: czy Twoja czynność jest w nim wymieniona oraz czy nie została wyłączona z odesłaniem do innego grupowania.

Jeśli działasz na danych sprzed wejścia w życie PKD 2025, użyj kluczy przejścia, aby ustalić odpowiedniki starych kodów. Bez tego porównania rok do roku będą obarczone błędem klasyfikacyjnym.

Po zebraniu trafień wybierz poziom szczegółowości odpowiadający analizie. Kod zbyt szczegółowy rozdrobi sektor na wąskie grupy i uniemożliwi porównania, kod zbyt ogólny zmiesza różne modele biznesowe i różne łańcuchy wartości.

Zapisz wybrane kody razem z przypisanym do nich opisem czynności oraz kody pokrewne, które obejmują działalności sąsiadujące. Ten zapis jest materiałem wejściowym do definiowania rynku, a nie jego zamiennikiem.

Od opisu czynności do właściwego kodu PKD

Dlaczego PKD nie jest definicją rynku właściwego

PKD grupuje podmioty według rodzaju wykonywanej działalności, żeby uporządkować rejestry, statystykę i sprawozdawczość. Nie bada, czy dwa wyroby są dla nabywcy substytucyjne, ani czy sprzedawcy konkurują o tego samego klienta.

Rynek właściwy w rozumieniu unijnego prawa konkurencji różni się w zależności od sektora oraz od poziomu łańcucha dostaw (Zawiadomienie Komisji w sprawie definicji rynku właściwego). Zakres rynku nie wynika więc z jednego kodu, skoro zmienia się wraz z sektorem i miejscem w łańcuchu dostaw.

Skutki utożsamienia kodu z rynkiem widać w obu kierunkach. W jednym grupowaniu PKD mogą znaleźć się podmioty o zupełnie innej technologii i innych nabywcach, które realnie ze sobą nie konkurują. Jednocześnie dostawca komponentu i producent wyrobu gotowego albo producent i sprzedawca detaliczny mogą mieć różne kody, choć oddziałują na te same warunki konkurencji.

Dlatego kod PKD dobrze nadaje się do zawężenia zbioru podmiotów i danych do przeszukania. Zakres rynku – czyli to, kto jest jego uczestnikiem i czyją pozycję bada się pod kątem dominacji – wyznacza się niezależnie od klasyfikacji.

Jak nie zgubić wymiaru produktowego i geograficznego rynku

Definicja rynku ma dwa wymiary, które trzeba ustalić osobno. Wymiar produktowy odpowiada na pytanie, jakie dobra lub usługi nabywca traktuje jako realne alternatywy wobec siebie. Wymiar geograficzny – na jakim obszarze warunki konkurencji są wystarczająco jednorodne, by traktować go jako jeden rynek.

Zapisanie obu wymiarów oddzielnie zapobiega najczęstszemu błędowi, czyli liczeniu udziałów na obszarze szerszym lub węższym niż ten, na którym faktycznie rozgrywa się konkurencja.

W praktyce w tym samym sektorze trzeba czasem wyodrębnić osobno rynek sprzedaży do przedsiębiorców i do konsumentów, rynek komponentu i rynek wyrobu gotowego, rynek hurtowy i detaliczny. Punktem wyjścia jest zawsze ustalenie, kto jest nabywcą i jakimi alternatywami dysponuje.

Przy wymiarze geograficznym sprawdź czynniki, które realnie ograniczają obszar zakupu: koszty transportu i logistyki w relacji do wartości produktu, wymagania regulacyjne i certyfikacyjne dopuszczające produkt do obrotu na danym obszarze, czas dostawy i dostępność serwisu posprzedażowego, a także lokalne preferencje i bariery językowe. Analizę zacznij od hipotezy obszaru i zweryfikuj ją obserwacją przepływu sprzedaży. Jeśli nabywcy z tego obszaru kupują u dostawców spoza niego, hipoteza jest zbyt wąska.

Po ustaleniu rynku wyznacza się jego uczestników, co jest warunkiem badania pozycji dominującej i jej nadużywania. Do listy uczestników włącz nie tylko bezpośrednich konkurentów z tej samej grupy PKD, ale też dostawców produktów substytucyjnych, konkurentów potencjalnych, a przy ocenie sił konkurencyjnych – także siłę nabywców i dostawców.

Mapowanie PKD na hipotezy rynku właściwego

Pracę wykonaj w dwóch krokach na jednym arkuszu. W pierwszej kolumnie umieść wybrane kody PKD wraz z opisem czynności z wyjaśnień do grupowania, w drugiej – produkt lub segment oraz typ nabywcy, w trzeciej – obszar geograficzny. Porównanie kolumn szybko ujawnia dwie sytuacje wymagające korekty: gdy jeden kod obejmuje działalności trafiające do różnych hipotez rynkowych oraz gdy jedna hipoteza wymaga zebrania kilku kodów, także takich, które w klasyfikacji leżą w innych działach.

Z tak zbudowanej tabeli sformułuj hipotezy rynku jako zdania podlegające weryfikacji, opisujące produkt, nabywcę i obszar – nie jako numer kodu. Klucze przejścia wykorzystaj wtedy, gdy hipoteza obejmuje dane historyczne: pozwolą zachować ciągłość szeregów przy zmianie klasyfikacji. Jeśli hipoteza nie ma odpowiednika w jednym grupowaniu, zbuduj ją z sumy lub różnicy kilku grupowań i zapisz to założenie, żeby dało się je później zakwestionować.

Weryfikacja hipotezy nie może opierać się wyłącznie na klasyfikacji. Wykorzystaj dane o sprzedaży i udziałach, politykę cenową i marże, kierunki przepływu towarów między obszarami oraz informacje od nabywców o tym, jakie alternatywy rozważali. Jeżeli dane zbierane są w przekrojach PKD, dopasowanie hipotezy do dostępnego przekroju jest ograniczeniem metody, a nie dowodem na istnienie rynku – w raporcie opisz, jak przekrój statystyczny ma się do przyjętej definicji rynku.

Mapowanie PKD na hipotezy rynku – jeden arkusz, dwa kroki

Checklista doboru PKD do analizy sektora

Checklista doboru PKD do analizy sektora