Jak obliczyć wskaźniki koncentracji rynku na danych publicznych

Po co liczyć koncentrację i co da się policzyć z danych publicznych

Wskaźniki koncentracji pokazują, jaka część rynku należy do największych graczy. HHI (Herfindahla-Hirschmana) sumuje kwadraty udziałów rynkowych wszystkich uczestników. CR3 lub CRn opisują udziały n największych podmiotów. HHI rośnie ze skupieniem rynku i maleje z rozdrobnieniem, więc pozwala porównywać rynki i śledzić zmiany w czasie.

W Polsce nie trzeba zaczynać od kosztownych badań ani danych kupowanych od agencji. Urząd Regulacji Energetyki w corocznej charakterystyce rynku energii elektrycznej publikuje wolumeny produkcji i zużycia, moce zainstalowane oraz strukturę podmiotową rynku, w tym wskaźniki udziału największych wytwórców. Na tej podstawie odtworzysz CR i HHI dla rynku energii.

Drugi typ źródła to dokumenty emitentów. Noty informacyjne dla obligacji, raporty roczne i sprawozdania zarządu mogą podawać HHI liczone dla różnych populacji – sektora bankowego, klientów albo innych. Przed porównaniem wyników ustal, co dokładnie jest liczone.

Gdzie szukać danych: od charakterystyki rynku do sprawozdań zarządu

Energetyka ma najbardziej systematyczne źródło: „Charakterystykę rynku energii elektrycznej” Prezesa URE. W opracowaniu za 2024 r. krajowa produkcja energii elektrycznej brutto wyniosła 166 990 GWh, o 2,1 proc. więcej niż w 2023 r., a krajowe zużycie energii elektrycznej brutto – 168 956 GWh, o 0,9 proc. więcej.

Publikacja podaje też zmiany w strukturze wytwarzania: udział OZE wzrósł z 21,52 proc. w 2023 r. do 25,28 proc. w 2024 r., czyli o 3,76 punktu procentowego. Moc zainstalowana w KSE wzrosła o 6,5 proc., a moc osiągalna o 7,8 proc. rok do roku.

Dla koncentracji kluczowa jest część o strukturze podmiotowej hurtowego rynku energii. URE wymienia tam grupy kapitałowe o największych udziałach i podaje udziały trzech największych podmiotów oraz HHI. Na tej podstawie odtworzysz CR3 i HHI bez danych jednostkowych poszczególnych spółek.

Źródła korporacyjne uzupełniają obraz tam, gdzie regulator nie publikuje wskaźników: noty informacyjne dla obligacji, prospekty, sprawozdania zarządu i raporty roczne grup kapitałowych. Mogą zawierać HHI dla sektora bankowego, koncentracji klientów albo innych populacji. Dla telekomunikacji opracowania branżowe, np. raport o rynku telekomunikacyjnym w Polsce, opisują warunki działania operatorów, w tym silną konkurencję cenową.

Zanim zbierzesz liczby, ustal, który rynek właściwy opisują. URE liczy wskaźniki osobno dla energii wprowadzonej do sieci i osobno dla mocy zainstalowanej, a dodatkowo opisuje rynek sprzedaży do odbiorców końcowych. To trzy różne rynki i trzy różne mianowniki – dane z jednego nie zastąpią pozostałych.

Podstawowe dane rynku energii elektrycznej w Polsce (2024)

Krok po kroku: HHI z udziałów rynkowych

Obliczenie HHI ma trzy kroki. Najpierw ustal uczestników rynku i ich udziały procentowe (np. w wolumenie, mocy albo sprzedaży); muszą sumować się do 100 proc. Potem podnieś każdy udział do kwadratu – duży gracz waży w wyniku nieproporcjonalnie więcej niż kilku małych. Na końcu zsumuj kwadraty. Wynik podaje się w skali od 0 do 10 000 punktów, co ułatwia porównania między rynkami i w czasie.

Przykład: udziały 40 proc., 30 proc. i 20 proc. dają 1600, 900 i 400 punktów, czyli HHI równe 2900 dla trzech pierwszych podmiotów. Po dodaniu pozostałych 10 proc. rozproszonego wśród drobnych graczy HHI nieznacznie wzrośnie. O poziomie wskaźnika decydują przede wszystkim najwięksi, nie liczba uczestników.

Polskie źródła pokazują szeroki przedział wyników. Dokumenty finansowe emitentów podają HHI dla sektora bankowego, a URE publikuje HHI dla rynku energii i wskazuje wieloletni trend spadkowy, zwłaszcza dla HHI mierzonych według mocy. Ten sam miernik, różne wielkości – przy każdym wyniku zapisuj, według czego był liczony.

Prowadź tabelę z kolumnami „podmiot”, „miara udziału”, „rok”, „udział w proc.”, „kwadrat”. Gdy zmieni się definicja rynku właściwego, wystarczy przeliczyć kolumnę kwadratów, bez zbierania danych od nowa. Podając wynik, dodaj źródło i datę – HHI z danych rocznych i kwartalnych może się różnić.

CR3 i CRn: suma udziałów największych graczy

CRn to suma udziałów rynkowych n największych podmiotów – najczęściej trzech (CR3), pięciu (CR5) lub dziesięciu. Nie wymaga podnoszenia do kwadratu ani pełnej listy uczestników: wystarczą udziały największych. CR liczony na wąskiej grupie nie pokaże jednak zmian w dalszej części rynku.

Przykład z Polski: według charakterystyki rynku URE za 2024 r. udział trzech największych podmiotów, liczony dla energii wprowadzonej do sieci, wyniósł 58,2 proc. i nadal spadał – o 3,2 punktu procentowego względem 2023 r. URE wyjaśnia, że miara obejmuje energię dostarczoną przez wytwórców bezpośrednio do odbiorców końcowych oraz energię oddaną z magazynu energii do KSE. Definicja jest więc szersza niż sama sprzedaż do sieci.

Skład pierwszej trójki zależy od miary. Według wolumenu energii wprowadzonej do KSE w 2024 r. trzy największe podmioty to grupy kapitałowe PGE Polska Grupa Energetyczna S.A., ENEA S.A. i Orlen S.A.; wytwórcy grupy TAURON Polska Energia S.A. drugi rok z rzędu zajmowali czwartą pozycję. Według mocy zainstalowanej do trójki należały PGE, ENEA i TAURON – ten wskaźnik dla mocy również spadał, o 2,2 punktu procentowego.

CR3 łatwiej komunikować niż HHI: wyraża się w tych samych jednostkach co udziały rynkowe i pasuje do danych o wolumenie, np. do krajowej produkcji brutto 166 990 GWh w 2024 r. Gubi jednak informację o rozkładzie udziałów poniżej trzeciej pozycji. Dwóch rynków z CR3 na poziomie 58 proc. nie można uznać za identyczne, jeśli w jednym czwarty gracz ma 20 proc., a w drugim 2 proc.

Trójka największych wytwórców energii w Polsce (2024) – według wolumenu wprowadzonego do sieci

Jak czytać wyniki: trend, rynek właściwy i miara (moc vs wolumen)

Ten sam rynek daje różne HHI i CR w zależności od miernika. URE dla 2024 r. wskazuje, że udział trzech największych wytwórców spadał zarówno dla wolumenu wprowadzonego do sieci, jak i dla mocy zainstalowanej, ale same liczby i skład trójek są różne. Nie mieszaj w jednym szeregu czasowym wyników liczonych raz na wolumenie, raz na mocy – powstanie pozorny trend ze zmiany metody, a nie z rynku.

Drugi wymiar to poziom obrotu. Produkcja i wprowadzenie energii do sieci opisują rynek hurtowy, a sprzedaż do odbiorców końcowych to inny rynek właściwy. URE odnotowuje, że PGE utrzymywała pozycję lidera w sprzedaży do odbiorców końcowych, choć jej udział w podsektorze wytwarzania z roku na rok spadał. Lider wytwarzania nie musi być liderem sprzedaży detalicznej i odwrotnie.

Trzeci wymiar to geografia. W artykule o regulacji polskiego rynku telekomunikacyjnego (Kaczmarczyk, 2015) zauważono, że w przestrzennym aspekcie postrzegania rynek telekomunikacyjny obejmuje obszar, na którym istnieje infrastruktura telekomunikacyjna. Licząc koncentrację, ustal, jaki obszar przyjmujesz jako rynek właściwy – od tego zależy mianownik.

Przy interpretacji opieraj się na trendzie, nie na pojedynczym odczycie. Dla rynku energii URE opisuje utrzymującą się od kilku lat tendencję spadkową udziału największych wytwórców oraz wieloletni trend spadkowy HHI mierzonych według mocy. Zestawiaj co najmniej trzy lata i zaznaczaj na wykresie, czy między okresami nie zmieniono definicji miary.

Przykład przekrojowy: energetyka, bankowość i klienci w raportach

Energetyka. Charakterystyka rynku URE podaje jednocześnie dane o wolumenie i strukturze podmiotowej. Zestawienie ich pokazuje rynek, na którym wolumen rośnie, ale skupienie podmiotowe maleje.

Bankowość. Nota informacyjna dla obligacji serii E (luty 2025) używa HHI o wartości 915,8 jako jednego z argumentów, że polski sektor bankowy jest konkurencyjny. Wartość pochodzi z dokumentu finansowego, nie z opracowania regulatora – cytując ją, wskaż nie tylko liczbę, ale też kto ją podał i jak zdefiniował mianownik.

Handel detaliczny. Skonsolidowany raport roczny Grupy Eurocash za 2023 r. opisuje koncentrację klientów indeksem Herfindahla-Hirschmana i stwierdza, że utrzymuje się ona na niskich poziomach. To przykład użycia tego samego narzędzia do innej populacji: nie do udziałów w rynku, lecz do koncentracji klientów.

„Koncentracja” w raporcie może oznaczać koncentrację sprzedaży, klientów, mocy albo inną wielkość. Zanim porównasz HHI z sektora bankowego z HHI publikowanym przez URE, sprawdź, co dokładnie jest sumowane w każdym z tych przypadków.

Najczęstsze pułapki przy liczeniu na danych publicznych

Poziomy rynku. Hurt i detal to odrębne rynki właściwe – URE osobno opisuje strukturę podmiotową podsektora wytwarzania i osobno sprzedaż do odbiorców końcowych, gdzie PGE utrzymywała pozycję lidera. HHI z połączonych danych o produkcji i sprzedaży detalicznej daje liczbę, której nie da się przypisać do żadnego realnego rynku.

Moc kontra wolumen. W energetyce rankingi największych podmiotów zależą od miary: inny jest dla energii oddanej do sieci, inny dla mocy zainstalowanej. Wybierz jedną miarę, stosuj ją konsekwentnie i zapisz w metodyce, dlaczego najlepiej opisuje badane zjawisko.

Agregacja i niepełne dane. URE publikuje strukturę podmiotową w ujęciu grup kapitałowych, nie pojedynczych spółek. CR3 oparty na energii wprowadzonej do sieci uwzględnia energię dostarczoną bezpośrednio do odbiorców końcowych oraz energię oddaną z magazynu do KSE. Jeśli policzysz udział na podstawie samej sprzedaży sieciowej, otrzymasz inną liczbę niż publikowana – to nie błąd regulatora, lecz różnica definicji.

Zmiany w czasie. Udziały największych graczy zmieniają się rok do roku; URE wpisuje je w dłuższą tendencję spadkową, więc trzeba zestawić kilka okresów.

Koncentracja klientów to nie koncentracja rynku. Raporty korporacyjne mogą opisywać HHI koncentracji klientów, a dokumenty finansowe – konkurencyjność sektora bankowego. Żadnej z tych wartości nie przeniesiesz do analizy struktury podmiotowej rynku, bo mianownikiem są tam inne wielkości.

Dokumentowanie założeń. Dla każdego wskaźnika zapisz definicję rynku właściwego, miarę udziału (wolumen, moc, sprzedaż, klienci), jednostkę, okres, źródło i datę publikacji oraz sposób potraktowania podmiotów zagranicznych i grup kapitałowych. Taki rejestr pozwala odtworzyć obliczenie po roku i wyjaśnić, dlaczego dwie osoby liczące „ten sam” HHI dla polskiej energetyki mogą otrzymać różne wartości.